“127 tek mi?” sorusunu ilk duyduğumda, zihnim otomatik pilota geçiyor: 2’ye bölünmüyor, demek ki tek. Ama sonra şu tuhaf düşünce geliyor: Siyasette de bazı sayılar “tek” gibi davranmıyor mu? Bölünmesi zor, parçalanmaya direnen, kendini bir bütün olarak dayatan kararlar… Bazen de tam tersine, “tek” diye sunulan şeylerin içi çatlaklarla dolu çıkıyor. Güç ilişkileri ve toplumsal düzen üzerine düşünürken, en basit matematik sorusu bile bir metafora dönüşebiliyor.
Evet, 127 tektir: 2’ye tam bölünmez. Ama siyaset bilimi açısından daha ilginç olan, “tek” olmanın (tek lider, tek parti, tek doğru, tek millet, tek irade) nasıl meşruiyet ürettiği ya da nasıl tükettiği. Bu yazıda “127 tek mi?” sorusunu bir kapı gibi kullanıp iktidar, kurumlar, ideolojiler, yurttaşlık ve demokrasi eksenlerinde dolaşacağım; güncel siyasal olaylardan ve karşılaştırmalı örneklerden yararlanacağım.
127 tektir: Siyasette “tek” olma arzusu neden bu kadar güçlü?
Matematikte “tek” olmak, basit bir tanımdır. Siyasette “tek” olmak çoğu zaman bir iddiadır: “Bu ülkenin çıkarı tektir”, “halkın iradesi tektir”, “düzenin yolu tektir.” İddia güçlendikçe, alternatifler “bölücülük”, “istikrarsızlık” veya “kaos” etiketiyle dışarı itilir.
Burada kritik soru şudur: Toplumsal düzeni “tek” bir çizgiye indirgeme ihtiyacı nereden gelir? Güvenlik kaygısından mı? Ekonomik belirsizlikten mi? Yoksa iktidarın, çoğulluğu yönetme becerisinin sınırlı olmasından mı?
Ve en provokatif soru: “Teklik”, gerçekten düzen mi üretir; yoksa düzen görüntüsü altında kırılgan bir denge mi saklar?
İktidar: “Tek” olanın cazibesi ve meşruiyet meselesi
Bugün 127 tek mi hakkında en sık sorulan soruların yanıtlarına Ayhanaktar ile birlikte bakıyoruz.
İktidarın en temel sorunu, sadece “güç kullanmak” değil; gücü kabul edilebilir kılmaktır. Yani meşruiyet. Bu yüzden “tek” olma iddiası çoğu zaman meşruiyet stratejisidir: dağınık tercihleri tek bir sembole, tek bir anlatıya, tek bir düşmana veya tek bir hedefe bağlamak.
Güncel örnekler bu stratejinin farklı biçimlerini gösteriyor. Myanmar’daki askeri yönetimin seçim süreçleri üzerinden meşruiyet arayışı, “sandık var = demokrasi var” gibi basitleştirilmiş bir denklemle sunulabiliyor; ancak uluslararası gözlemcilerin ve hak örgütlerinin “göstermelik” eleştirileri de aynı meşruiyet savaşının parçası. ([Wall Street Journal][1])
Burada “tek” olan şey, seçim değil; seçim üzerinden kurulan anlatı: “Biz düzeni yeniden kuruyoruz.” Peki düzenin ölçüsü sandık mı, yoksa sandığı anlamlı kılan rekabet, ifade özgürlüğü ve hukuk mu?
Sence meşruiyet bir “sonuç” mu, yoksa sürekli yeniden üretilen bir “ilişki” mi?
Kurumlar: 127’nin bölünmemesi gibi, devletin bölünmemesi mi istenir?
Kurumlar, siyasetin “hesap makinesi” gibidir: belirsizliği azaltır, kuralları öngörülebilir kılar. Ama kurumlar zayıfladığında, siyaset daha çok kişiler ve anlık kararlar üzerinden yürür; “tek” olanın ağırlığı artar.
V-Dem’in 2025 Demokrasi Raporu, uzun dönemli bir “otokratikleşme” eğilimini tartışırken, kurumların aşınmasının sadece bir ülkeye özgü olmadığını vurgular. ([v-dem.net][2])
Freedom House’un 2025 raporu da haklar ve hukukun üstünlüğü alanlarında gerilemelerin birçok ülkede sürdüğünü söylüyor. ([ReliefWeb][3])
Kurumların zayıflaması “tekliği” büyütür, çünkü müzakereyi ve dengeyi taşıyacak mekanizma azalır. Bu noktada şu soru keskinleşir: Kurumlar mı halkı sınırlar, yoksa kurumlar halkı keyfiliğe karşı korur?
Senin zihninde kurumlar daha çok “engel” mi, yoksa “sigorta” mı?
İdeolojiler: “Tek doğru” vaadi ve kutuplaşmanın matematiği
İdeolojiler, karmaşık dünyayı anlaşılır hale getiren haritalardır. Ama harita bazen gerçekliğin yerine geçer. “Tek doğru” vaadi, ideolojinin en baştan çıkarıcı biçimi: Çoklu çıkarlar, çoklu kimlikler, çelişkili beklentiler… Hepsi tek bir hikâyede eritilir.
Bu hikâyeler genellikle iki duygu üzerinden çalışır:
– Tehdit algısı (güvenlik, beka, kuşatma)
– Gurur/aidiyet (kimlik, tarih, “biz” duygusu)
Son günlerde Tayvan çevresindeki askeri tatbikatlar gibi gerilimler, “ulus” ve “egemenlik” ideolojilerinin nasıl sertleşebildiğini gösteriyor. Çin’in geniş ölçekli tatbikatları “uyarı” diliyle sunulurken, Tayvan tarafında demokrasi ve kimlik vurgusu öne çıkıyor. ([Reuters][4])
Burada “tek” olan şey, sadece askeri güç değil; iki tarafın da toplumuna anlattığı “tek anlatı”: “Biz haklıyız, diğeri tehdit.” Peki ideoloji, gerçeği açıklarken mi işe yarar; yoksa gerçeği tekleştirirken mi tehlikeli olur?
Kendi gündelik konuşmalarında “tek doğru” cümlesi ne sıklıkla ağzına geliyor?
Yurttaşlık: katılım mı, itaat mi?
Yurttaşlık, sadece kimlik kartı değil; bir davranış repertuvarıdır: talep etmek, eleştirmek, dayanışmak, oy vermek, örgütlenmek, izlemek… Yani katılım. Ama siyasal düzenler, yurttaşlığı bazen “sadakat” ve “itaat” üzerinden yeniden tanımlar. Bu da “tek”liğin sosyal karşılığıdır: “İyi yurttaş = uyumlu yurttaş.”
Türkiye’de 2025’te Ekrem İmamoğlu’nun gözaltı ve tutuklanması sonrası yaşanan protestolar, katılım ile meşruiyet mücadelesinin canlı bir örneği olarak yorumlandı; Human Rights Watch’un “yargı sisteminin siyasal amaçlarla kullanıldığı” yönündeki eleştirileri ve hükümetin “yargı bağımsızdır” yanıtı, aynı olayın iki farklı meşruiyet çerçevesine oturtulduğunu gösteriyor. ([Reuters][5])
Beni burada en çok düşündüren şey şu: İnsanlar sokağa çıktığında, iktidar bunu “düzene tehdit” diye okuyabiliyor; protestocular ise “demokrasiye sahip çıkma” diye. Aynı eylem, iki ayrı siyasal dilde iki ayrı anlama bürünüyor.
Sence katılım hangi noktada “demokratik hak” olmaktan çıkıp “düzensizlik” etiketi yer?
Demokrasi: 127 tek ama demokrasi çoğul—bu çelişki nasıl yönetilir?
Demokrasi, özünde çoğul bir düzen vaadidir: farklı fikirler, farklı çıkarlar, farklı yaşam tarzları aynı çatı altında “bir arada” durabilir. Bu yüzden demokrasi, matematikteki tek sayılar gibi davranmaz; 2’ye bölünür, 3’e bölünür, bazen parçalı koalisyonlar çıkarır, bazen yavaşlar, bazen sinir bozucu derecede tartışmalı olur.
Ama demokrasi aynı zamanda “tek” bir sonuç üretmek zorundadır: bir hükümet, bir bütçe, bir karar. İşte gerilim burada: çoğulluğu temsil eden bir süreçten, “tek” karar çıkarmak.
ABD’de 2024 seçimlerinin sonuçlarının Ocak 2025’te Kongre’de sayılıp resmîleşmesi ve Trump’ın 20 Ocak 2025’te göreve başlaması, kurumsal süreçlerin “tek sonucu” meşru kılma biçimine örnek. ([CBS News][6])
Fakat dünyanın birçok yerinde sorun şu: “Tek sonuç” üretme kapasitesi, “çoğulluğu taşıma kapasitesi”nin önüne geçiyor. Yani karar var, ama rıza zayıf; yönetim var, ama meşruiyet tartışmalı.
Senin için demokrasinin asgari şartı nedir: seçim mi, haklar mı, kurumlar mı, yoksa hepsinin birlikte işlemesi mi?
Karşılaştırmalı bir bakış: “Teklik” farklı rejimlerde nasıl görünür?
Seçimli otoriterliklerde
– Seçim vardır ama rekabet sınırlıdır.
– Medya ve yargı gibi kurumlar üzerindeki kontrol artar.
– meşruiyet, “istikrar” ve “güvenlik” üzerinden kurulur.
Myanmar örneğinde seçimlerin meşruiyet üretme aracı olarak kullanılması tartışması bu şemaya yakın okunabilir. ([Wall Street Journal][1])
Liberal demokrasilerde
– “Tek sonuç” üretimi, güçlü kurumlarla dengelenir.
– Muhalefet “meşru rakip” olarak kalır.
– katılım yalnız oy vermeyle sınırlı değildir; sivil toplum ve ifade özgürlüğüyle genişler.
Freedom House ve V-Dem gibi izleme kurumları, ülkeleri tam da bu tür bileşenlerle kıyaslayarak genel eğilimleri raporlar. ([v-dem.net][2])
Kriz dönemlerinde
– Savaş/gerilim anlarında “tek bayrak” söylemi yükselir.
– Muhalif sesler “zayıflatıcı” diye damgalanabilir.
– Dış politika gerilimi, iç politikada meşruiyet aracı olabilir.
Tayvan çevresindeki askeri gerilimler gibi örnekler, “kriz siyaseti”nin hem dış hem iç meşruiyet üretiminde nasıl kullanılabildiğini gösterir. ([Reuters][4])
Kendi ülkeni düşündüğünde, “kriz” kelimesi sana daha çok dayanışmayı mı, yoksa baskıyı mı çağrıştırıyor?
“127 tek mi?” sorusunun siyasal alt metni: Teklik arayışı bizi nereye götürür?
Bu soruyu kendime bir tür test gibi soruyorum: Bir olay gördüğümde hemen “tek bir açıklama”ya mı koşuyorum? Yoksa birden fazla ihtimali aynı anda taşıyabiliyor muyum? Siyaset, çoğu zaman tek açıklamayı sever; çünkü tek açıklama, tek düşman, tek hedef ve tek lider anlatısını besler. Ama toplum, 127 gibi tek bir sayı değil; kalabalık, çelişkili, duygusal ve çok katmanlı.
Bu yüzden yazıyı birkaç provokatif soruyla kapatmak istiyorum:
– Meşruiyet sandıktan mı gelir, yoksa sandığı anlamlı kılan haklar ve kurumlar olmadan sandık sadece bir ritüel mi kalır?
– Katılım yalnız oy vermekse, yurttaşlık “seyircilik”e mi dönüşür?
– “Teklik” vaadi güven mi üretir, yoksa toplumun farklı parçalarını sessiz bir kırılmaya mı iter?
– Bir ülkede kurumlar zayıfladıkça, “tek” olana duyulan ihtiyaç artıyor mu; yoksa “tek” olana duyulan ihtiyaç kurumları mı zayıflatıyor?
Matematik net: 127 tektir. Siyaset ise netliği sevse de çoğu zaman net değildir. Belki de demokrasi dediğimiz şey, “tek” kararlar üretirken bile çoğulluğu kaybetmemeyi başarabilme sanatıdır.
– Reuters
– Wall Street Journal
– Reuters
– The Guardian
– TIME
– v-dem.net
– ReliefWeb
[1]: “Myanmar Junta Seeks Legitimacy in Widely Condemned Elections Embraced by U.S.”
[2]: “V-DEM Democracy Report 2025 25 Years of Autocratization Democracy Trumped?”
[3]: “Freedom in the World 2025: The Uphill Battle to Safeguard Rights”
[4]: “China launches war games around Taiwan as island vows to defend democracy”
[5]: “Human Rights Watch condemns detention of Istanbul mayor Imamoglu”
[6]: “Congress certifies Trump’s 2024 election victory, 4 years after Capitol …”
Ayhanaktar ekibinden şimdilik bu kadar; 127 tek mi ile ilgili daha fazlası için bizi izlemeye devam edin.